Objective

• Restore wetlands, natural waterways, riparian areas, floodplains, and seasonal water systems as essential components of watershed function.

• Recover the natural capacity of wetlands and waterways to store, convey, slow, filter, and gradually release water.

• Reconnect fragmented water systems so that headwaters, streams, wetlands, floodplains, and downstream water bodies function as a connected hydrological and ecological network.

• Restore natural water-flow processes while reducing the impacts of channelization, drainage, encroachment, obstruction, and inappropriate land use.

• Improve water quality, groundwater recharge, biodiversity, habitat connectivity, and flood and drought resilience through ecosystem-based restoration.

• Establish a national program that treats wetlands and natural waterways as functional infrastructure of the watershed, rather than as isolated environmental sites.

• Ensure that restoration maintains natural ecological processes while accommodating legitimate human water-use and settlement needs.

Action

• Establish a National Wetland and Natural Waterway Recovery Program targeting degraded, fragmented, and strategically important wetland and waterway systems.

• Develop a national inventory and spatial database covering:

  • Natural rivers and streams

  • Headwater channels

  • Seasonal waterways

  • Wetlands

  • Marshes and swamps

  • Natural ponds and lakes

  • Floodplains

  • Riparian zones

  • Estuarine and connected wetland systems where relevant

• Classify wetlands and waterways according to ecological type, hydrological function, degradation level, connectivity, restoration potential, and social importance.

• Identify major causes of degradation, including:

  • Channel modification

  • Drainage and water diversion

  • Road and infrastructure barriers

  • Sedimentation

  • Pollution

  • Wastewater discharge

  • Wetland filling and encroachment

  • Inappropriate land use

  • Excessive water abstraction

  • Invasive species

  • Loss of riparian vegetation

• Establish Wetland and Natural Waterway Restoration Priority Zones based on ecological importance, hydrological function, biodiversity value, water-security importance, and restoration feasibility.

• Conduct site-specific hydrological and ecological diagnosis before selecting restoration interventions.

• Restore natural waterway structure and function where appropriate through measures such as:

  • Reconnection of disconnected channels

  • Removal or modification of unnecessary barriers

  • Restoration of natural channel features

  • Re-establishment of riparian vegetation

  • Stabilization using ecological rather than purely structural approaches

  • Restoration of natural flow pathways

• Restore wetland hydrology by addressing inappropriate drainage, water diversion, filling, or obstruction that prevents wetlands from receiving and retaining water.

• Restore floodplain connectivity where appropriate so that floodwater can temporarily spread into natural storage areas rather than being rapidly confined and transferred downstream.

• Establish riparian recovery corridors connecting waterways with surrounding forests, wetlands, agricultural landscapes, and other habitats.

• Restore native aquatic and wetland vegetation while controlling invasive species that disrupt ecosystem function.

• Implement measures to reduce sediment and pollutant inflows from upstream areas before they enter sensitive wetlands and waterways.

• Integrate restoration with upstream soil, forest, and water-retention measures so that downstream waterways are not restored independently from their contributing landscapes.

• Develop environmental-flow and seasonal-water management principles where water abstraction or regulation has altered natural flow patterns.

• Apply nature-based restoration as the preferred approach where it can restore the required ecological and hydrological functions.

• Use engineered interventions only where necessary for public safety, infrastructure protection, or specific hydrological requirements, and design them to maintain or restore natural processes.

• Establish community and local-government mechanisms for waterway stewardship, wetland protection, maintenance, and monitoring.

• Develop restoration standards for different wetland and waterway types to avoid applying a uniform restoration method across different ecosystems.

• Monitor restoration outcomes through indicators including:

  • Water extent and seasonal persistence

  • Flow regime

  • Water depth and hydroperiod

  • Water quality

  • Sediment dynamics

  • Groundwater interaction

  • Riparian vegetation

  • Aquatic and wetland biodiversity

  • Habitat connectivity

  • Flood-storage capacity

• Establish baseline and reference conditions to determine whether ecological and hydrological functions have actually recovered.

• Link monitoring results with AC-SI-021-03-01 National Forest–Water–Humidity Cycle Assessment System and AC-SI-021-03-03 Landscape Water Retention and Infiltration Restoration Program.

• Establish long-term protection, maintenance, and adaptive-management mechanisms to prevent restored wetlands and waterways from returning to degraded conditions.

Expected Output

• National Wetland and Natural Waterway Recovery Program with national targets, priority areas, restoration standards, and implementation phases.

• National Wetland and Natural Waterway Inventory and Database covering major natural and seasonal water systems.

• Wetland and Natural Waterway Classification System based on ecological and hydrological characteristics.

• National Wetland and Natural Waterway Restoration Priority Map identifying areas requiring protection, rehabilitation, reconnection, or full ecological recovery.

• Wetland Restoration Zones with site-specific restoration strategies.

• Natural Waterway Recovery Corridors reconnecting headwaters, streams, wetlands, floodplains, riparian areas, and downstream water bodies.

• Floodplain and Wetland Reconnection Areas restoring natural temporary water-storage functions.

• Riparian Recovery Network restoring vegetation, habitat, and ecological connectivity along waterways.

• Natural Waterway Restoration Technical Standards covering ecological, hydrological, and engineering requirements.

• Wetland and Waterway Stewardship Mechanism involving local governments, communities, land users, and relevant agencies.

• Wetland and Natural Waterway Monitoring Dataset tracking hydrology, water quality, biodiversity, habitat, sediment, and restoration outcomes.

• Wetland and Waterway Recovery Performance Indicators measuring actual improvement in ecological and hydrological functions.

• Long-Term Protection and Adaptive Management Mechanism preventing restored systems from being degraded again.

• A national system that shifts wetlands and waterways from being treated as “drainage channels and isolated water bodies” toward being recognized and restored as connected ecological and hydrological infrastructure of the watershed.

Objective

• ฟื้นฟู พื้นที่ชุ่มน้ำ ทางน้ำธรรมชาติ พื้นที่ริมน้ำ พื้นที่น้ำหลาก และระบบน้ำตามฤดูกาล ให้กลับมาทำหน้าที่เป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบลุ่มน้ำ

• ฟื้นความสามารถตามธรรมชาติของพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำในการ กักเก็บ ลำเลียง ชะลอ กรอง และค่อย ๆ ปลดปล่อยน้ำ

• เชื่อมโยงระบบน้ำที่ถูกตัดขาดให้กลับมาเป็น เครือข่ายเดียวกันตั้งแต่ต้นน้ำ ลำห้วย พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่น้ำหลาก จนถึงแหล่งน้ำปลายน้ำ

• ฟื้นฟูกระบวนการไหลของน้ำตามธรรมชาติ พร้อมลดผลกระทบจากการดัดแปลงลำน้ำ การระบายน้ำ การกีดขวาง การบุกรุก และการใช้ที่ดินที่ไม่เหมาะสม

• เพิ่ม คุณภาพน้ำ การเติมน้ำใต้ดิน ความหลากหลายทางชีวภาพ ความเชื่อมโยงของถิ่นที่อยู่อาศัย และความยืดหยุ่นต่อน้ำท่วมและภัยแล้ง

• ทำให้พื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติได้รับการจัดการในฐานะ โครงสร้างพื้นฐานเชิงนิเวศของลุ่มน้ำ ไม่ใช่เพียงพื้นที่อนุรักษ์หรือแหล่งน้ำที่แยกออกจากระบบ

• ทำให้การฟื้นฟูสามารถรักษากระบวนการทางธรรมชาติควบคู่กับการรองรับ ความต้องการใช้น้ำ การเกษตร ชุมชน และโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็น

Action

• จัดตั้ง โครงการฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติระดับประเทศ สำหรับพื้นที่ชุ่มน้ำและระบบทางน้ำที่เสื่อมโทรม ถูกตัดขาด หรือมีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์

• จัดทำฐานข้อมูลและแผนที่ระดับประเทศ ครอบคลุม:

  • แม่น้ำและลำห้วยธรรมชาติ

  • ลำน้ำต้นน้ำ

  • ทางน้ำตามฤดูกาล

  • พื้นที่ชุ่มน้ำ

  • หนอง บึง และพื้นที่น้ำขังตามธรรมชาติ

  • ทุ่งน้ำหลาก

  • พื้นที่ริมน้ำ

  • ระบบพื้นที่ชุ่มน้ำที่เชื่อมต่อกับพื้นที่ชายฝั่งในกรณีที่เกี่ยวข้อง

• จำแนกพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำตาม ประเภทระบบนิเวศ หน้าที่ทางอุทกวิทยา ระดับความเสื่อมโทรม ความเชื่อมโยง ศักยภาพการฟื้นฟู และความสำคัญต่อชุมชน

• วิเคราะห์สาเหตุของความเสื่อมโทรม เช่น

  • การดัดแปลงรูปลำน้ำ

  • การระบายน้ำและผันน้ำ

  • ถนนและโครงสร้างพื้นฐานที่กีดขวางทางน้ำ

  • การสะสมของตะกอน

  • มลพิษ

  • การปล่อยน้ำเสีย

  • การถมพื้นที่ชุ่มน้ำและการบุกรุก

  • การใช้ที่ดินที่ไม่เหมาะสม

  • การสูบน้ำหรือใช้น้ำมากเกินสมดุล

  • ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกราน

  • การสูญเสียพืชพรรณริมลำน้ำ

• จัดทำ โซนพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติที่มีลำดับความสำคัญในการฟื้นฟู โดยพิจารณาความสำคัญทางนิเวศ หน้าที่ทางน้ำ คุณค่าความหลากหลายทางชีวภาพ ความสำคัญต่อความมั่นคงน้ำ และความเป็นไปได้ในการฟื้นฟู

• ดำเนินการ วิเคราะห์สภาพทางอุทกวิทยาและระบบนิเวศรายพื้นที่ ก่อนเลือกมาตรการฟื้นฟู

• ฟื้นฟูโครงสร้างและหน้าที่ของทางน้ำตามธรรมชาติในพื้นที่ที่เหมาะสม เช่น

  • เชื่อมต่อทางน้ำที่ถูกตัดขาด

  • รื้อหรือปรับสิ่งกีดขวางที่ไม่จำเป็น

  • ฟื้นฟูองค์ประกอบทางธรรมชาติของลำน้ำ

  • ฟื้นฟูพืชพรรณริมลำน้ำ

  • ใช้วิธีเชิงนิเวศในการลดการกัดเซาะ

  • ฟื้นฟูเส้นทางการไหลของน้ำตามธรรมชาติ

• ฟื้นฟู ระบบน้ำของพื้นที่ชุ่มน้ำ โดยแก้ไขการระบายน้ำ การผันน้ำ การถม หรือสิ่งกีดขวางที่ทำให้พื้นที่ชุ่มน้ำไม่สามารถรับและกักเก็บน้ำได้ตามธรรมชาติ

• ฟื้นฟู ความเชื่อมโยงระหว่างพื้นที่ชุ่มน้ำกับพื้นที่น้ำหลาก เพื่อให้น้ำในช่วงน้ำมากสามารถกระจายเข้าสู่พื้นที่กักเก็บตามธรรมชาติ แทนที่จะถูกเร่งระบายออกจากระบบ

• จัดตั้ง แนวฟื้นฟูพื้นที่ริมน้ำ (Riparian Recovery Corridors) เชื่อมทางน้ำกับป่า พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่เกษตรกรรม และถิ่นที่อยู่อาศัยโดยรอบ

• ฟื้นฟูพืชน้ำและพืชพื้นที่ชุ่มน้ำพื้นถิ่น พร้อมควบคุมชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รบกวนการทำงานของระบบนิเวศ

• ลด ตะกอนและมลพิษจากพื้นที่ต้นน้ำ ก่อนเข้าสู่พื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำที่มีความอ่อนไหว

• เชื่อมการฟื้นฟูทางน้ำกับมาตรการฟื้นฟู ป่า ดิน และการกักเก็บน้ำในพื้นที่ต้นน้ำ เพื่อไม่ให้ฟื้นฟูเฉพาะลำน้ำโดยไม่แก้ปัญหาจากพื้นที่ต้นน้ำ

• พัฒนาหลักการ การจัดการปริมาณน้ำเพื่อระบบนิเวศและน้ำตามฤดูกาล (Environmental Flow / Seasonal Flow) ในพื้นที่ที่การใช้น้ำหรือการควบคุมทางน้ำทำให้รูปแบบการไหลตามธรรมชาติเปลี่ยนแปลง

• ใช้ Nature-based Restoration เป็นแนวทางหลักเมื่อสามารถทำให้ระบบกลับมาทำหน้าที่ทางนิเวศและอุทกวิทยาได้ตามเป้าหมาย

• ใช้โครงสร้างวิศวกรรมเฉพาะกรณีที่จำเป็นต่อความปลอดภัย การปกป้องโครงสร้างพื้นฐาน หรือการควบคุมระบบน้ำ และออกแบบให้ รักษาหรือฟื้นกระบวนการธรรมชาติให้ได้มากที่สุด

• สร้างกลไกให้ ท้องถิ่น ชุมชน ผู้ใช้ที่ดิน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ร่วมดูแลพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำหลังการฟื้นฟู

• จัดทำมาตรฐานการฟื้นฟูแยกตามประเภทพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำ เพื่อหลีกเลี่ยงการใช้ รูปแบบฟื้นฟูเดียวกันกับทุกระบบนิเวศ

• ติดตามผลการฟื้นฟูจากตัวชี้วัด เช่น

  • พื้นที่น้ำและการเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล

  • รูปแบบการไหลของน้ำ

  • ระดับน้ำและระยะเวลาการมีน้ำ

  • คุณภาพน้ำ

  • การเคลื่อนที่ของตะกอน

  • ความสัมพันธ์กับน้ำใต้ดิน

  • พืชพรรณริมลำน้ำ

  • ความหลากหลายทางชีวภาพในน้ำและพื้นที่ชุ่มน้ำ

  • ความเชื่อมโยงของถิ่นที่อยู่อาศัย

  • ความสามารถในการรองรับและกักเก็บน้ำหลาก

• จัดทำ ข้อมูลฐานและพื้นที่อ้างอิง เพื่อพิสูจน์ว่าหน้าที่ทางนิเวศและอุทกวิทยาของพื้นที่กลับคืนมาจริง

• เชื่อมโยงผลกับ AC-SI-021-03-01 ระบบประเมินวัฏจักรป่าไม้–น้ำ–ความชื้นระดับชาติ และ AC-SI-021-03-03 โครงการฟื้นฟูการกักเก็บและการซึมซับน้ำในระดับภูมิทัศน์

• จัดตั้งกลไก คุ้มครอง ดูแล และ Adaptive Management ระยะยาว เพื่อป้องกันไม่ให้พื้นที่ที่ฟื้นฟูแล้วกลับไปเสื่อมโทรมอีก

Expected Output

• โครงการฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติระดับประเทศ พร้อมเป้าหมาย พื้นที่สำคัญ มาตรฐาน และระยะดำเนินงาน

• บัญชีและฐานข้อมูลพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติระดับประเทศ ครอบคลุมระบบน้ำธรรมชาติและระบบน้ำตามฤดูกาลที่สำคัญ

• ระบบจำแนกพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติ ตามลักษณะทางนิเวศและอุทกวิทยา

• แผนที่พื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติที่มีลำดับความสำคัญในการฟื้นฟู แยกพื้นที่ที่ควรปกป้อง ฟื้นฟู เชื่อมต่อ หรือฟื้นคืนระบบนิเวศ

• พื้นที่ฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำรายระบบ พร้อมแนวทางฟื้นฟูที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่

• เครือข่ายแนวฟื้นฟูทางน้ำธรรมชาติ เชื่อมตั้งแต่ต้นน้ำ ลำห้วย พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่น้ำหลาก พื้นที่ริมน้ำ จนถึงแหล่งน้ำปลายน้ำ

• พื้นที่ฟื้นฟูความเชื่อมโยงระหว่างพื้นที่ชุ่มน้ำกับพื้นที่น้ำหลาก เพื่อคืนหน้าที่กักเก็บน้ำตามธรรมชาติ

• เครือข่ายฟื้นฟูพื้นที่ริมน้ำ (Riparian Recovery Network) เพื่อฟื้นพืชพรรณ ถิ่นที่อยู่อาศัย และความเชื่อมโยงของระบบนิเวศ

• มาตรฐานทางเทคนิคการฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติ ครอบคลุมมิติระบบนิเวศ อุทกวิทยา และวิศวกรรม

• กลไกดูแลพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำโดยชุมชนและท้องถิ่น เพื่อให้การฟื้นฟูดำรงอยู่ในระยะยาว

• ฐานข้อมูลติดตามพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติ ครอบคลุมระดับน้ำ คุณภาพน้ำ ตะกอน ความหลากหลายทางชีวภาพ และผลการฟื้นฟู

• ตัวชี้วัดการฟื้นตัวของพื้นที่ชุ่มน้ำและทางน้ำธรรมชาติ ที่วัดการกลับคืนมาของหน้าที่ทางนิเวศและอุทกวิทยา

• กลไกคุ้มครองและ Adaptive Management ระยะยาว สำหรับพื้นที่ที่ได้รับการฟื้นฟู

• เกิดการเปลี่ยนมุมมองจาก “ทางระบายน้ำและแหล่งน้ำที่แยกส่วน” ไปสู่การฟื้นฟู “เครือข่ายโครงสร้างพื้นฐานเชิงนิเวศของลุ่มน้ำ” ที่ทำหน้าที่กักเก็บน้ำ ชะลอน้ำ กรองน้ำ เชื่อมระบบนิเวศ และรองรับความแปรปรวนของน้ำอย่างเป็นระบบ