SI-009-03 :
Bioeconomy, Food Innovation &
Agri-Tech Upgrade

Situation

ภาคเกษตรกรรมและอาหารของประเทศไทยยังคงเป็นรากฐานสำคัญของเศรษฐกิจ ทั้งในด้านการจ้างงานและมูลค่าการส่งออก อย่างไรก็ตาม ภาคส่วนนี้ยังคงพึ่งพาทรัพยากรและขับเคลื่อนด้วยปริมาณเป็นหลัก โดยมีการสร้างมูลค่าเพิ่มจำกัด ผลิตภาพต่อหัวต่ำ และมีความเปราะบางสูงต่อความผันผวนของสภาพภูมิอากาศและราคาสินค้าโภคภัณฑ์

การผลิตทางการเกษตรส่วนใหญ่ยังอาศัยแนวทางดั้งเดิม การถือครองที่ดินแบบกระจัดกระจาย และการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาใช้ที่ไม่สม่ำเสมอ เกษตรกรกำลังเผชิญกับสังคมสูงวัย ความไม่มั่นคงด้านรายได้ และการเชื่อมโยงที่อ่อนแอกับห่วงโซ่มูลค่าปลายน้ำ

แม้ประเทศไทยจะเป็นผู้ส่งออกอาหารรายสำคัญของโลก (ข้าว สัตว์ปีก อาหารทะเล และอาหารแปรรูป) แต่มูลค่าส่วนใหญ่ยังถูกสร้างขึ้นในขั้นการแปรรูปกลางน้ำ มากกว่านวัตกรรมต้นน้ำหรือการสร้างแบรนด์และพัฒนาอาหารฟังก์ชันในปลายน้ำ ประเทศไทยยังไม่สามารถใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีชีวภาพ เกษตรแม่นยำ และวิทยาศาสตร์อาหารได้อย่างเต็มศักยภาพ เพื่อก้าวเข้าสู่กลุ่มมูลค่าสูง เช่น Nutraceuticals โปรตีนทางเลือก และวัสดุชีวภาพ

Shift

ระบบเกษตรและอาหารโลกกำลังเปลี่ยนผ่านสู่โมเดลเศรษฐกิจชีวภาพ ซึ่งทรัพยากรชีวภาพ เทคโนโลยี และนวัตกรรม กลายเป็นตัวขับเคลื่อนการสร้างมูลค่า

การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างสำคัญ ได้แก่:

จาก “เกษตรสินค้าโภคภัณฑ์” → “เศรษฐกิจชีวภาพมูลค่าสูง”: เปลี่ยนจากการผลิตวัตถุดิบ ไปสู่ผลิตภัณฑ์ชีวภาพ ส่วนผสมฟังก์ชัน และวัสดุขั้นสูง

จาก “เกษตรดั้งเดิม” → “เกษตรแม่นยำและเกษตรอัจฉริยะ”: ใช้ IoT, AI, โดรน และการวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อเพิ่มผลผลิต ลดต้นทุน และบริหารความเสี่ยง

จาก “การผลิตอาหาร” → “นวัตกรรมอาหาร”: การเติบโตของอาหารฟังก์ชัน โปรตีนจากพืช โภชนาการเฉพาะบุคคล และระบบอาหารที่เชื่อมโยงกับสุขภาพ

จาก “ห่วงโซ่อุปทานเชิงเส้น” → “ห่วงโซ่มูลค่าชีวภาพแบบบูรณาการ”: การใช้ประโยชน์ชีวมวลอย่างครบวงจร (เศรษฐกิจชีวภาพหมุนเวียนแบบไร้ของเสีย)

จาก “ความเปราะบางต่อสภาพภูมิอากาศ” → “เกษตรอัจฉริยะด้านสภาพภูมิอากาศ”: การนำแนวทางเกษตรที่ยืดหยุ่น ยั่งยืน และคาร์บอนต่ำมาใช้

ในกระบวนทัศน์ใหม่นี้ เกษตรกรรมจึงไม่ใช่เพียงภาคเศรษฐกิจปฐมภูมิอีกต่อไป แต่กลายเป็นเครื่องยนต์เศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม

Advantage

ประเทศไทยมีความได้เปรียบทางธรรมชาติและเชิงโครงสร้างที่แข็งแกร่งสำหรับการเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจชีวภาพ:

• ฐานเกษตรกรรมที่อุดมสมบูรณ์: ความหลากหลายของพืชผล ความสามารถในการผลิตได้ตลอดทั้งปี และสถานะการส่งออกระดับโลกที่แข็งแกร่ง

• ความเป็นผู้นำด้านการส่งออกอาหารระดับโลก: ชื่อเสียงที่มั่นคงในอุตสาหกรรมอาหารแปรรูปและผลิตภัณฑ์เกษตรอุตสาหกรรม

• ความหลากหลายทางชีวภาพและทรัพยากรชีวมวล: ทรัพยากรชีวภาพที่อุดมสมบูรณ์เอื้อต่อการพัฒนาอุตสาหกรรมชีวภาพ

• ภาคเกษตรอุตสาหกรรมที่แข็งแกร่ง: กำลังการแปรรูปที่มีอยู่สามารถยกระดับสู่โรงกลั่นชีวภาพมูลค่าสูงและนวัตกรรมอาหารได้

• ตำแหน่งยุทธศาสตร์ในอาเซียน: การเข้าถึงตลาดภูมิภาคและการบูรณาการเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทานอาหารระดับโลก

Additional Structural Advantage

• ระบบนิเวศอุตสาหกรรมอาหาร: การมีอยู่ของบริษัทอาหารขนาดใหญ่ที่มีเครือข่ายระดับโลก สนับสนุนการขยายตัวของนวัตกรรมในระดับอุตสาหกรรม

• สถาบันวิจัยและมหาวิทยาลัย: ขีดความสามารถที่มีอยู่ด้านวิทยาศาสตร์อาหาร เกษตรกรรม และเทคโนโลยีชีวภาพ สามารถต่อยอดได้เพิ่มเติม

• จุดแข็งทางวัฒนธรรมด้านอาหาร: อัตลักษณ์อาหารไทยเป็นฐานสำคัญสำหรับการสร้างแบรนด์และผลิตภัณฑ์อาหารพรีเมียม

• การเชื่อมโยงระหว่างการท่องเที่ยวและอาหาร: การผสานกันระหว่างอุตสาหกรรมท่องเที่ยวและอาหาร เปิดทางสู่เศรษฐกิจอาหารเชิงประสบการณ์และมูลค่าสูง

• ฐานนโยบายภาครัฐ (โมเดล BCG): ยุทธศาสตร์เศรษฐกิจชีวภาพ-หมุนเวียน-สีเขียวระดับชาติที่มีอยู่แล้ว ช่วยสร้างความสอดคล้องด้านนโยบาย

Implication

หากประเทศไทยล้มเหลวในการยกระดับภาคเกษตรและอาหาร จะส่งผลให้:

• รายได้ของเกษตรกรยังคงชะงักงัน

• เกิดความเปราะบางต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและความผันผวนของราคาสินค้าโภคภัณฑ์

• สูญเสียความสามารถในการแข่งขันให้แก่ประเทศที่เร่งนำเทคโนโลยีการเกษตรและนวัตกรรมอาหารมาใช้ได้รวดเร็วกว่า

• มีข้อจำกัดในการครอบครองส่วนมูลค่าสูงของตลาดอาหารโลก

หากการเปลี่ยนผ่านประสบความสำเร็จ จะ:

• เพิ่มรายได้เกษตรกรและเสริมความยืดหยุ่นของเศรษฐกิจชนบท

• เปลี่ยนประเทศไทยจาก “ผู้ส่งออกอาหาร” ไปสู่ “ผู้สร้างนวัตกรรมอาหาร”

• สร้างอุตสาหกรรมใหม่ด้านเทคโนโลยีชีวภาพ Nutraceuticals และวัสดุชีวภาพ

• เสริมความมั่นคงทางอาหารและความยั่งยืน

• วางตำแหน่งประเทศไทยเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจชีวภาพและนวัตกรรมอาหารระดับโลก

Action Layer