SI-012-02 :
Water Security &
Climate-Resilient Agriculture Systems

Situation

ระบบการเกษตรของประเทศไทยพึ่งพารูปแบบฝนและปริมาณน้ำตามฤดูกาลอย่างสูง ขณะที่โครงสร้างพื้นฐานชลประทานยังมีการกระจายตัวไม่เท่าเทียมกันระหว่างภูมิภาค โดยมีความท้าทายเชิงโครงสร้างสำคัญ ได้แก่:

• การกระจายน้ำที่ไม่สมดุลระหว่างพื้นที่
  (เกิดวงจรน้ำท่วมและภัยแล้งสลับกัน)

• ความครอบคลุมและประสิทธิภาพของระบบชลประทานที่ยังจำกัด

• การขาดระบบบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการในระดับลุ่มน้ำ

• ความผันผวนของสภาพภูมิอากาศที่เพิ่มขึ้น ส่งผลต่อความสามารถในการคาดการณ์ปริมาณฝน

• การเชื่อมโยงที่อ่อนแอระหว่างการบริหารจัดการน้ำกับการวางแผนการเพาะปลูก

ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลให้เกิดความผันผวนของผลผลิตทางการเกษตร ความสูญเสียของพืชผล และการใช้น้ำอย่างไม่มีประสิทธิภาพ ซึ่งกระทบโดยตรงต่อรายได้ของเกษตรกรและความมั่นคงทางอาหารของประเทศ

Shift

ภาคการเกษตรโลกกำลังเปลี่ยนผ่านจาก “การพึ่งพาน้ำตามธรรมชาติแบบตั้งรับ”-> “ระบบบริหารจัดการน้ำเชิงรุกและเกษตรกรรมที่ยืดหยุ่นต่อสภาพภูมิอากาศ”

การเปลี่ยนผ่านสำคัญของโลก ได้แก่:

• จากระบบชลประทานตามฤดูกาล
  → สู่การจัดสรรน้ำแบบเรียลไทม์ตามความต้องการจริง

• จากการรับมือภัยแล้งและน้ำท่วมแบบตอบสนองภายหลัง
  → สู่การบริหารความเสี่ยงด้านภูมิอากาศเชิงคาดการณ์

• จากการเพาะปลูกเชิงเดี่ยวที่เปราะบาง
  → สู่ระบบการเพาะปลูกที่หลากหลายและปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศได้

• จากธรรมาภิบาลน้ำแบบแยกส่วน
  → สู่การบริหารจัดการแบบบูรณาการในระดับลุ่มน้ำ

น้ำจึงไม่ได้เป็นเพียง “ทรัพยากร” อีกต่อไป แต่กำลังกลายเป็น “ข้อจำกัดหลักและตัวแปรควบคุมสำคัญ” ของผลิตภาพทางการเกษตรในอนาคต

Advantage

ประเทศไทยมีศักยภาพในการพัฒนาระบบน้ำและการเกษตรแบบบูรณาการระดับชาติ ผ่านปัจจัยสนับสนุนสำคัญ ได้แก่:

• เครือข่ายลุ่มน้ำขนาดใหญ่ที่ครอบคลุมทั่วประเทศ

• โครงสร้างพื้นฐานชลประทานขนาดใหญ่ที่มีอยู่เดิมและสามารถขยายต่อยอดได้

• ฐานสถาบันและหน่วยงานด้านน้ำและการเกษตรที่มีความเข้มแข็ง

• โอกาสในการเชื่อมการบริหารจัดการน้ำเข้ากับระบบดิจิทัลและแพลตฟอร์มข้อมูล

ปัจจัยเหล่านี้เปิดโอกาสให้ประเทศไทยสามารถเปลี่ยนผ่านสู่ “โมเดลน้ำอัจฉริยะ–เกษตรอัจฉริยะ”
(Smart Water–Smart Agriculture Model) ได้ในระดับประเทศ

Additional Structural Advantage

ประเทศไทยสามารถออกแบบ “สถาปัตยกรรมความยืดหยุ่นด้านน้ำแบบหลายชั้น”(Multi-Layer Water Resilience Architecture) ซึ่งประกอบด้วย:

• ชั้นโครงสร้างพื้นฐานน้ำ (Water Infrastructure Layer)→ อ่างเก็บน้ำ ระบบคลอง และระบบชลประทานอัจฉริยะ

• ชั้นข้อมูลและการติดตาม (Data & Monitoring Layer)→ การติดตามระดับน้ำ ปริมาณฝน และความชื้นในดินแบบ
  เรียลไทม์

• ชั้นการพยากรณ์ (Forecasting Layer)→ แบบจำลองสภาพภูมิอากาศและการวิเคราะห์เชิงคาดการณ์

• ชั้นการจัดสรรน้ำ (Allocation Layer)→ ระบบกระจายน้ำอัจฉริยะตามความต้องการของพืชและแต่ละพื้นที่

• ชั้นการปรับตัว (Adaptation Layer)→ พืชที่ยืดหยุ่นต่อสภาพภูมิอากาศและระบบการเพาะปลูกที่หลากหลาย

โดยมีระบบสนับสนุนสำคัญ ได้แก่:

• การเชื่อมโยงกับระบบ Smart Farming (SI-012-01)

• การเชื่อมต่อกับโครงสร้างพื้นฐานข้อมูลระดับชาติ (SI-011)

• ความร่วมมือระหว่างภาครัฐและเอกชนในการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและเทคโนโลยี

โครงสร้างดังกล่าวจะช่วยให้ประเทศไทยมีระบบที่ “การจัดหาน้ำและการผลิตทางการเกษตรสามารถปรับสมดุลและทำงานสอดประสานกันได้แบบพลวัต” (Dynamically Aligned Water–Agriculture System)

Implication

หากประเทศไทยขาดความมั่นคงด้านน้ำและการปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศ:

• ผลผลิตทางการเกษตรจะมีความผันผวนสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง

• ความผันผวนของรายได้เกษตรกรจะเพิ่มขึ้น

• ความเสี่ยงด้านอุปทานอาหารจะรุนแรงขึ้นภายใต้สภาพอากาศสุดขั้ว

• ความขัดแย้งด้านการใช้ทรัพยากรน้ำระหว่างพื้นที่และภาคส่วนต่าง ๆ จะทวีความรุนแรงมากขึ้น

ขณะที่การมีระบบน้ำ–เกษตรที่มีความยืดหยุ่น จะช่วยให้:

• ประเทศไทยสามารถรักษาเสถียรภาพการผลิตทางการเกษตรได้ตลอดฤดูกาล

• เพิ่มประสิทธิภาพและความยั่งยืนในการใช้น้ำ

• เสริมความสามารถในการรับมือกับแรงกระแทกจากสภาพภูมิอากาศ
  (ภัยแล้งและน้ำท่วม)

• เสริมสร้างความมั่นคงทางอาหารและความน่าเชื่อถือด้านการส่งออกของประเทศ

Action Layer