SI-013-07 :
Urban Governance, Financing
& Decentralization Reform

Situation

ระบบธรรมาภิบาลเมืองของประเทศไทยยังคงมีลักษณะรวมศูนย์สูง โดยเมืองและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีอิสระด้านการคลังและการบริหารในระดับจำกัด ทำให้รัฐบาลท้องถิ่นมักเผชิญข้อจำกัดในด้านต่าง ๆ ได้แก่:

• อำนาจและความยืดหยุ่นในการตัดสินใจ

• ความสามารถในการสร้างรายได้และความเป็นอิสระทางการเงิน

• ศักยภาพในการวางแผนและดำเนินการพัฒนาเมืองระยะยาว

• การประสานงานระหว่างหน่วยงานและพื้นที่บริหาร

• ความสามารถในการดึงดูดและบริหารการลงทุนขนาดใหญ่

ผลลัพธ์คือ การพัฒนาเมืองมักดำเนินไปอย่างล่าช้า กระจัดกระจาย และพึ่งพาการกำหนดทิศทางจากรัฐบาลกลางเป็นหลัก ส่งผลให้เมืองไม่สามารถตอบสนองต่อความต้องการและโอกาสเฉพาะพื้นที่ได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ

Shift

ระบบเมืองทั่วโลกกำลังเปลี่ยนผ่านจาก “การบริหารแบบรวมศูนย์” → สู่ “รัฐบาลท้องถิ่นที่มีอำนาจ ความรับผิดชอบ และศักยภาพทางการเงินมากขึ้น” 

การเปลี่ยนผ่านสำคัญ ได้แก่:

• จากการควบคุมแบบบนลงล่าง → สู่การตัดสินใจระดับเมืองและการกระจายอำนาจ (Decentralized, City-Level Decision-Making)

• จากการพึ่งพางบประมาณภาครัฐเพียงอย่างเดียว → สู่กลไกการเงินเมืองที่หลากหลาย (Diversified Urban Financing Mechanisms)

• จากระบบราชการที่แข็งตัว → สู่ธรรมาภิบาลที่คล่องตัวและขับเคลื่อนด้วยผลลัพธ์ (Agile, Performance-Driven Governance)

• จากหน่วยงานที่แยกส่วนกัน → สู่ระบบธรรมาภิบาลมหานครแบบบูรณาการ (Integrated Metropolitan Governance Systems)

เมืองในยุคใหม่จึงกำลังกลายเป็น “ผู้เล่นเชิงยุทธศาสตร์” (Strategic Actors) ที่มีอำนาจและความสามารถในการขับเคลื่อน:

• การเติบโตทางเศรษฐกิจ

• นวัตกรรม

• และการพัฒนาเมือง

ได้ด้วยตนเองมากขึ้น

Advantage

ประเทศไทยมีโอกาสในการพัฒนา “โมเดลการกระจายอำนาจแบบสมดุล” (Balanced Decentralization Model)

ผ่านจุดแข็งสำคัญ ได้แก่:

• รัฐบาลกลางที่มีศักยภาพในการกำหนดยุทธศาสตร์ระดับชาติ

• โครงสร้างองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีอยู่แล้วและสามารถยกระดับได้

• ความต้องการที่เพิ่มขึ้นต่อระบบบริหารเมืองที่ตอบสนองรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากขึ้น

• โอกาสในการออกแบบระบบธรรมาภิบาลสมัยใหม่โดยไม่ถูกจำกัดด้วยโครงสร้างเดิม
  (Legacy Constraints)

สิ่งนี้เปิดทางให้ประเทศไทยสามารถสร้าง:

“ระบบกระจายอำนาจแบบประสานศูนย์” (Coordinated Decentralized System)ที่ประกอบด้วย: ศูนย์กลางที่เข้มแข็ง (Strong Center)และเมืองที่มีอำนาจและศักยภาพในการบริหารจัดการตนเองมากขึ้น (Empowered Cities)

Additional Structural Advantage

ประเทศไทยสามารถออกแบบ “ระบบธรรมาภิบาลและการเงินแบบหลายชั้น” (Multi-Layer Governance and Financing System) ซึ่งประกอบด้วย:

• ชั้นยุทธศาสตร์ (Strategic Layer) → รัฐบาลกลางกำหนดทิศทางและมาตรฐานระดับชาติ

• ชั้นธรรมาภิบาลเมือง (City Governance Layer) → รัฐบาลท้องถิ่นมีอำนาจในการตัดสินใจและบริหารจัดการมากขึ้น

• ชั้นการเงิน (Financial Layer) → แหล่งเงินทุนที่หลากหลาย (ภาษีท้องถิ่น พันธบัตรเมือง PPP และการจัดเก็บมูลค่าเพิ่มจากที่ดิน)

• ชั้นการประสานงาน (Coordination Layer) → โครงสร้างธรรมาภิบาลระดับมหานครและระดับภูมิภาค

• ชั้นประสิทธิภาพ (Performance Layer) → ระบบบริหารและตรวจสอบผลลัพธ์ที่ขับเคลื่อนด้วยตัวชี้วัด (KPI-Driven Governance & Accountability Systems)

โดยมีระบบสนับสนุน ได้แก่:

• การปฏิรูปกฎหมายและกฎระเบียบ

• การพัฒนาศักยภาพของรัฐบาลท้องถิ่น

• ระบบธรรมาภิบาลโปร่งใสและระบบดิจิทัล (เชื่อมโยงกับ SI-011)

สิ่งนี้จะสร้างระบบที่เมืองสามารถ:

• ดำเนินการและตัดสินใจได้อย่างรวดเร็ว

• ขณะเดียวกันยังคงสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ระดับชาติอย่างเป็นระบบ

Implication

หากไม่มีการปฏิรูปธรรมาภิบาลและการกระจายอำนาจ:

• การเปลี่ยนผ่านและพัฒนาเมืองจะยังคงล่าช้าและขาดความต่อเนื่อง

• การพัฒนาภูมิภาคจะถูกจำกัดด้วยคอขวดจากระบบรวมศูนย์

• การใช้ทรัพยากรไม่มีประสิทธิภาพ และสูญเสียโอกาสด้านการลงทุน

• ประเทศมีข้อจำกัดในการดำเนินยุทธศาสตร์เมืองแบบซับซ้อนและหลายชั้น

ขณะที่การปฏิรูปที่มีประสิทธิภาพ จะช่วยให้:

• เมืองกลายเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจและนวัตกรรม

• การพัฒนาเมืองมีความรวดเร็วและตอบสนองต่อพื้นที่มากขึ้น

• การจัดสรรทรัพยากรและการดำเนินโครงการมีประสิทธิภาพสูงขึ้น

• ยุทธศาสตร์ระดับชาติและการดำเนินงานระดับท้องถิ่นสอดประสานกันได้อย่างเข้มแข็ง

Action Layer